नेपालको मौलिक सांस्कृतिक सम्पदा मध्ये लाखे नाँचको आफ्नै विशिष्ट स्थान छ । विशेषगरी नेवार समुदायसँग जोडिएको यो परम्परागत मुखौटे नृत्य काठमाडौं उपत्यकाबाट देशका विभिन्न स्थानमा फैलिएको पाइन्छ । लाखे नाँच केवल मनोरञ्जनका लागि गरिने नृत्य मात्र नभई धार्मिक विश्वास, लोककथा, सामाजिक सुरक्षा र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको परम्परा हो ।

तर पछिल्लो समय एउटा प्रश्न उठ्न थालेको छ—“यदि लाखेलाई कतिपय स्थानमा रक्षक, देवता वा भैरवको स्वरूप मानेर पूजा गरिन्छ भने फेरि लाखेकै बध किन गरिन्छ? लाखेको बध जायज हो त?”

यो प्रश्नको उत्तर खोज्न लाखेको स्वरूप र विभिन्न स्थानमा प्रचलित परम्परालाई छुट्टाछुट्टै बुझ्न आवश्यक हुन्छ ।

लाखे वास्तवमा के हो?

लाखेलाई एउटै अर्थमा बुझ्न मिल्दैन । कतिपय लोकपरम्परामा लाखेलाई राक्षसी वा दानवीय शक्तिको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ भने कतिपय स्थानमा उसलाई रक्षक शक्ति, शान्त भैरव वा संरक्षक देवताको स्वरूप मानेर पूजा गर्ने चलन छ । यसैले लाखेको चरित्रमा विरोधाभास जस्तो देखिए पनि यही विविधता नेपाली लोकसंस्कृतिको विशेषता हो ।

लाखे नाँचमा डरलाग्दो मुखौटा, लामो कपाल, ठूलो आँखा र उग्र हाउभाउ प्रयोग गरिन्छ । यसको उद्देश्य केवल डर देखाउनु नभई मानिसलाई नकारात्मक शक्ति र दुष्ट प्रवृत्तिको प्रतीकसँग परिचित गराउनु पनि हो ।

लाखेको बध कहाँ र किन गरिन्छ?

सबै ठाउँमा लाखेको बध गरिन्छ भन्ने छैन् । उदाहरणका लागि म्याग्दीको बेनीमा करिब साढे दुई सय वर्षदेखि चल्दै आएको बर्खे नाँचमा तीजको दिन साँझ भगवान् श्रीकृष्णरूपी शक्तिले दानवीय स्वरूपको लाखेको बध गरेपछि नाचको समापन गर्ने परम्परा छ । भने कर्णाली राजधानी सुर्खेतको वीरेन्द्रनगरमा श्रीकृष्णा जन्माष्टमीको भोलीपल्ट श्रीकृष्ण रथयात्रा निकालिन्छ र साँझ लाखेको बध गर्ने चलन चलिआएको छ ।

त्यहाँ लाखेको बधलाई श्रीकृष्ण र कंसबीचको पौराणिक संघर्ष तथा सत्य र असत्यबीचको विजयको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ । श्रीकृष्ण जन्माष्टमीसँग जोडिएका धार्मिक कथाहरूमा पनि कृष्णले कंस लगायत दुष्ट शक्तिको अन्त्य गरेको प्रसंग पाइन्छ ।

तर अर्को महत्वपूर्ण पक्ष के हो भने सबै लाखे नाँचको अन्त्य बधबाट हुँदैन । काठमाडौं उपत्यकामा लाखेलाई कतिपय परम्परामा संरक्षक देवता तथा भैरवको स्वरूपमा पूजा गरिन्छ । त्यसैले एक स्थानको परम्परालाई अर्को स्थानको लाखे नाँचमा अनिवार्य नियमका रूपमा लागू गर्न मिल्दैन ।

लाखेको बध जायज हो?

सांस्कृतिक दृष्टिले परम्पराअनुसार गरिएको प्रतीकात्मक बध जायज मान्न सकिन्छ ।

तर यहाँ “बध” भन्नाले वास्तविक व्यक्ति वा जीवको हत्या होइन । लाखेको मुकुण्डो लगाएको पात्रमाथि गरिने अभिनय अथवा नाटकीय प्रस्तुति हो । यसको उद्देश्य दुष्ट प्रवृत्तिको अन्त्य र सत्यको विजयलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्नु हो ।

यदि कुनै ठाउँको परम्परामा लाखेलाई स्वयं रक्षक देवता वा भैरवको स्वरूप मानेर पूजा गरिन्छ भने त्यही लाखेको बध गर्नु धार्मिक रूपमा विरोधाभासपूर्ण देखिन सक्छ । त्यस अवस्थामा स्थानीय परम्परा, गुठीको विधि र समुदायको मौलिक मान्यतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

“रक्षक” र “दानव” दुवै कसरी?

यही प्रश्न लाखे संस्कृतिको सबैभन्दा रोचक पक्ष हो ।

लोकसंस्कृतिमा कुनै पात्र सधैँ पूर्ण रूपमा राम्रो वा पूर्ण रूपमा नराम्रो हुनुपर्छ भन्ने हुँदैन । एउटा शक्तिशाली पात्रको उग्र पक्षलाई नियन्त्रण गरेर रक्षक शक्तिका रूपमा स्वीकार गर्ने परम्परा पनि देखिन्छ ।

त्यसैले लाखेलाई कतै दानवीय शक्तिको प्रतीक, कतै रक्षक र कतै भैरवको स्वरूप मानिनु आफैंमा असम्भव कुरा होइन ।

अर्घा भगवती मन्दिरको परम्परामा लाखे नाँचलाई शिवको प्रतीक कालभैरवसँग समेत जोडिएको उल्लेख पाइन्छ । त्यही ठाउँमा कृष्णले कंसको बध गरेको खुसियालीसँग लाखे नाँच जोडिएको स्थानीय परम्परा पनि छ ।

आधुनिक समयमा के गर्नुपर्छ?

आजको पुस्ताले लाखे नाँचलाई केवल “राक्षसको नाच” भनेर बुझ्नु हुँदैन । यसमा इतिहास, लोककथा, धर्म, कला, संगीत, नृत्य, मुखौटा निर्माण र समुदायको सामूहिक पहिचान जोडिएको छ ।

त्यसैले लाखेको बध गर्ने परम्परा भएका ठाउँमा त्यसलाई प्रतीकात्मक सांस्कृतिक अभिनयका रूपमा संरक्षण गर्न सकिन्छ । तर जहाँ लाखेलाई रक्षक देवता वा भैरवको रूपमा पूजा गर्ने परम्परा छ, त्यहाँ स्थानीय धार्मिक विधि र मान्यताको सम्मान गर्नुपर्छ ।

“लाखेको बध आफैंमा गलत वा सही भन्ने होइन; लाखेलाई कुन स्थानको कुन परम्पराले कुन अर्थमा स्वीकार गरेको छ भन्ने कुराले त्यसको औचित्य निर्धारण गर्छ।”

नेपालको सांस्कृतिक विविधतालाई सम्मान गर्ने हो भने एउटा ठाउँको लाखे परम्परालाई अर्को ठाउँको परम्पराको मापदण्डबाट मूल्याङ्कन गर्नु हुँदैन । बरु हरेक समुदायको मौलिक विधि, इतिहास र विश्वासलाई दस्तावेजीकरण तथा संरक्षण गर्नु आवश्यक छ ।

मजिपा लाखे : दानवबाट रक्षक बनेको सांस्कृतिक पात्र

मजिपा लाखे काठमाडौं उपत्यकाको नेवार संस्कृतिमा अत्यन्त महत्वपूर्ण लाखे हो । सामान्य लाखेलाई मासु खाने उग्र दानवीय शक्तिका रूपमा चित्रण गरिए पनि मजिपा लाखेलाई “शान्त भैरव” तथा बालबालिकाको रक्षकका रूपमा समेत पूजा गरिन्छ ।

१. मजिपा लाखेको मूल कथा

लोककथा अनुसार मजिपा लाखे एउटा शक्तिशाली दानव थियो । ऊ मजिपा क्षेत्रकी एक युवतीसँग प्रेममा परेपछि मानिसको रूप धारण गरेर उनलाई भेट्न आउने गर्थ्यो । पछि उसको वास्तविक परिचय खुलेपछि मानिसहरूले उसलाई राजासमक्ष पुर्‍याए ।

राजाले उसलाई मार्नुको सट्टा एउटा शर्त राखे मानिसका बालबालिकालाई अन्य दानवीय शक्तिबाट रक्षा गर्ने र प्रत्येक वर्ष येँया पुन्हीको अवसरमा नगरमा आउने । लाखेले त्यो शर्त स्वीकार गरेपछि उसलाई मजिपामा बस्न अनुमति दिइएको कथन पाइन्छ ।

त्यसैले मजिपा लाखेको कथामा एउटा महत्वपूर्ण परिवर्तन देखिन्छ । जो पहिले भय र विनाशको प्रतीक थियो, ऊ पछि समाज र बालबालिकाको रक्षक बन्छ ।

२. झ्यालिचासँगको सम्बन्ध

मजिपा लाखेको नाँचमा सानो बालक झ्यालिचाको विशेष भूमिका हुन्छ । लोककथा अनुसार मानिसहरूले लाखेले साँच्चिकै बालबालिकालाई रक्षा गर्छ कि हानि गर्छ भनेर परीक्षण गर्न बालकलाई उसलाई जिस्क्याउन पठाए ।

लाखे रिसाएर बालकलाई लखेट्छ तर उसलाई खाँदैन वा हानि गर्दैन । यही कथालाई लाखे र झ्यालिचाको नाँच मार्फत पुनः प्रस्तुत गरिन्छ ।

यसको सांस्कृतिक सन्देश निकै गहिरो छ । लाखे अब बालबालिकाको भक्षक होइन, रक्षक हो ।

३. शान्त भैरव किन भनिन्छ?

मजिपा लाखेलाई शान्त भैरव भनिनुको कारण पनि यही रूपान्तरणसँग जोडिएको छ । उग्र र भयावह देखिने पात्र भए पनि उसको शक्ति अन्ततः समुदायको संरक्षणमा प्रयोग भएको मानिन्छ । काठमाडौंको इन्द्रजात्रामा मजिपा लाखेले कुमारीको रथयात्राको अगाडि नाच्दै कुमारीको सुरक्षा गर्ने परम्परासँग पनि उसको सम्बन्ध जोडिएको छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय सांस्कृतिक सम्पदा अभिलेखमा समेत मजिपा लाखेलाई Royal Lakhe भनेर उल्लेख गर्दै इन्द्रजात्रामा उसको मुखौटाको पूजा र भोजन अर्पण गर्ने तथा उसले समुदायलाई रोगव्याधिबाट संरक्षण गर्ने विश्वास रहेको उल्लेख छ ।

४. अब मुख्य प्रश्न । मजिपा लाखेको बध हुन्छ कि हुँदैन?

यहाँ तपाईंले सुरुमा उठाउनुभएको प्रश्नको महत्वपूर्ण उत्तर आउँछ ।

मजिपा लाखेलाई बध गरिने लाखेको रूपमा बुझ्नु उचित देखिँदैन ।

किनभने यसको प्रचलित सांस्कृतिक कथामा लाखे दानवबाट रक्षकमा रूपान्तरण भएको पात्र हो । उसलाई शान्त भैरवका रूपमा सम्मान गरिन्छ र बालबालिकाको संरक्षक मानिन्छ ।

त्यसैले कुनै अर्को ठाउँको लाखे नाँचमा “कृष्णले लाखेको बध गर्छन्” भन्ने परम्परा छ भन्दैमा त्यही नियम मजिपा लाखेमा लागू गर्न मिल्दैन ।

५. यहाँ एउटा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक भिन्नता छ ।

नेपालका सबै लाखे एउटै होइनन् ।

कतिपय ठाउँमा:
लाखे = दानवीय शक्ति → कृष्ण/देवशक्तिद्वारा प्रतीकात्मक बध → असत्यमाथि सत्यको विजय ।

मजिपा परम्परामा:
लाखे = उग्र दानव → समुदायसँग सम्झौता → बालबालिकाको रक्षक → शान्त भैरव → पूजा तथा सम्मान ।

त्यसैले “लाखे भनेको राक्षस हो, त्यसैले लाखेको बध गर्नुपर्छ” भन्ने निष्कर्ष मजिपा लाखेको सन्दर्भमा सही हुँदैन ।

प्रमुख रूपमा चर्चामा आउने लाखेहरू यसप्रकार छन्:

• मजिपा लाखे (मजिपा लाखे आजु)- काठमाडौंको इन्द्रजात्रासँग सम्बन्धित, शान्त भैरव तथा संरक्षक देवताका रूपमा पूजिने ।
• यल ल्याकु मिप्वाः लाखे – पाटन/ ललितपुरको महत्वपूर्ण लाखेः यसको नाँच केही वर्षयता पुनः सञ्चालनमा आएको छ ।
• गुँला लाखे –  नेपाल सम्वतको गुँला महिनामा विभिन्न टोलमा नचाइने लाखे ।
• बोडे लाखे – मध्यपुर थिमि क्षेत्रसँग सम्बन्धित लाखे परम्परा ।
• सुनाकोठीका विभिन्न लाखे – सुनाकोठीमा मात्रै विभिन्न समूहले छुट्टाछुट्टै लाखे नचाउने परम्परा रहेको उल्लेख छ ।
• स्थानीय/टोलगत लाखेहरू – काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न नेवार बस्ती तथा गुठीअनुसार फरक नाम, मुखौटा, नाचको शैली र विधि भएका लाखेहरू छन् । कतिपय परम्परा अहिले लोपसमेत भइसकेका छन् ।
• उपत्यकाबाहिरका लाखेहरू –  नेवार समुदाय जहाँजहाँ बसाइँ सरे, त्यहाँ स्थानीय जात्रा र परम्पराअनुसार लाखे नाचको विकास भएको पाइन्छ ।

एउटा महत्वपूर्ण कुरा, मजिपा लाखे, यल ल्याकु मिप्वाः लाखे र गुँला लाखे एउटै लाखेका फरक नाम मात्र होइनन् । तिनीहरूको स्थान, जात्रा, गुठी, धार्मिक विधि र नाच्ने समय फरक हुन सक्छ ।

त्यसैगरी सबै लाखेको बध गरिन्छ भन्ने पनि होइन । कतिपय लाखे संरक्षक देवताका रूपमा पूजिन्छन्, जबकि उपत्यका बाहिरका केही परम्परामा कृष्णद्वारा लाखेको प्रतीकात्मक बध गरेर नाच विसर्जन गर्ने चलन छ ।

प्रमुख लाखेहरू

विभिन्न अनलाइनको सहयोगमा