कृष्णप्रसाद गौतम, रुकुम
माघ ३, २०७२- स्थानीय मगर समुदायको मृत्यु संस्कारमा राँगो र भेडा काटेर मलामीलाई भोज खुवाउने परम्परा थियो । मैकोट गाविसका युवाहरूको पहलमा अगुवाहरूको भेलाले यो रीति खर्चिलो भएको भन्दै निर्णय गर्यो– अब राँगो नढाल्ने ।
मलामीलाई राँगाको मासुसहितको भोज खुवाएर बिदा गरेपछि मात्र किरियापुत्री शुद्ध हुने जनविश्वास थियो ।
मलामीलाई राँगो काटेर भोजभतेर गर्दा कम्तीमा डेढ लाख रुपैयाँ खर्च हुने गरेको थियो । अगुवाहरूको सर्वपक्षीय भेलाले अब भेडा मात्र काटेर सामान्य सगुन बाँडेपछि किरिया उतार्ने चलन सुरु गरेको हो । ‘यसले खर्चिलो परम्परा र तडकभडकलाई नियन्त्रण गरेको छ,’ मगर समुदायका अगुवा लजिम पुनले भने, ‘परम्पराको चर्को मारमा परेका विपन्नलाई समेत मृत्यु संस्कार गर्न सजिलो भएको छ ।’
अब हुनेखानेले पनि राँगो ढाल्ने परम्परा अन्त्य भएको स्थानीय पुपाल युवा क्लबका उपाध्यक्ष कर्मसही घर्तीले बताए ।
मगर समुदायमा परिवारको सदस्यको मृत्यु भएको दिन शव चिहान भएको स्थान (विस्गा) मा गाडेर फर्किएपछि उसै दिन वा नभ्याए भोलिपल्ट भोजभतेर गर्ने चलन थियो । ढिँडो र भातसँगै मृतकका परिवारले राँगाको बलि दिएर किरियापुत्री र आफन्तको शुद्धि गराउने मान्यता थियो ।
‘परम्परालाई समेत कम खर्चिलो बनाउँदै मृत्यु संस्कारलाई निरन्तरता दिइनेछ,’ घर्तीले भने, ‘पुरानो संस्कारको संरक्षणसहित यसलाई व्यावहारिक बनाएका छौं ।’ यसअघि परिवारका सदस्यको मृत्यु संस्कार उतार्दा गरिबहरू ऋणमा चुर्लुम्म डुब्ने गर्थे ।
मगर समुदायमा मृत्यु संस्कारका केही फरक प्रचलन छन् । महिलाले लावैसिन्या (मृत्युमा गाइने गीत) गाएपछि शव उठाइन्छ । मलामी बनेर महिला र पुरुष दुवै जाने चलन रहेको घर्तीले बताए । मृतकका शोकमा जोर्बे (कपाल मुन्डन गरिने स्थान) मा आफन्त र किरियापुत्रीले मुन्डन गरेर घरमा आउने चलन यथावत् राखिएको छ ।
महिलाको मृत्यु भए गाई र पुरुषको भए गोरु भान्जालाई दान गरेपछि मृत्यु संस्कार सकिएको र शुद्धिकार्य भएको मानिन्छ । यो संस्कारमा बाजा बजाउनेलाई साँढे दान गरिन्छ । शव उठाउँदा बन्दुक पडकाउने चलन छ । ‘अचेल प्रहरीको अनुमति लिएर पडकाइन्छ,’ उनले भने । यस्ता प्रचलन भने कायम राखिएको छ । ‘खर्चिलो कुरो हटाइएको हो,’ उनले भने, ‘जसले गर्दा परम्परा पनि मर्दैन, भार पनि पर्दैन ।’
साभारः कान्तिपूर अनलाइन
मलामीलाई राँगाको मासुसहितको भोज खुवाएर बिदा गरेपछि मात्र किरियापुत्री शुद्ध हुने जनविश्वास थियो ।
मलामीलाई राँगो काटेर भोजभतेर गर्दा कम्तीमा डेढ लाख रुपैयाँ खर्च हुने गरेको थियो । अगुवाहरूको सर्वपक्षीय भेलाले अब भेडा मात्र काटेर सामान्य सगुन बाँडेपछि किरिया उतार्ने चलन सुरु गरेको हो । ‘यसले खर्चिलो परम्परा र तडकभडकलाई नियन्त्रण गरेको छ,’ मगर समुदायका अगुवा लजिम पुनले भने, ‘परम्पराको चर्को मारमा परेका विपन्नलाई समेत मृत्यु संस्कार गर्न सजिलो भएको छ ।’
अब हुनेखानेले पनि राँगो ढाल्ने परम्परा अन्त्य भएको स्थानीय पुपाल युवा क्लबका उपाध्यक्ष कर्मसही घर्तीले बताए ।
मगर समुदायमा परिवारको सदस्यको मृत्यु भएको दिन शव चिहान भएको स्थान (विस्गा) मा गाडेर फर्किएपछि उसै दिन वा नभ्याए भोलिपल्ट भोजभतेर गर्ने चलन थियो । ढिँडो र भातसँगै मृतकका परिवारले राँगाको बलि दिएर किरियापुत्री र आफन्तको शुद्धि गराउने मान्यता थियो ।
‘परम्परालाई समेत कम खर्चिलो बनाउँदै मृत्यु संस्कारलाई निरन्तरता दिइनेछ,’ घर्तीले भने, ‘पुरानो संस्कारको संरक्षणसहित यसलाई व्यावहारिक बनाएका छौं ।’ यसअघि परिवारका सदस्यको मृत्यु संस्कार उतार्दा गरिबहरू ऋणमा चुर्लुम्म डुब्ने गर्थे ।
मगर समुदायमा मृत्यु संस्कारका केही फरक प्रचलन छन् । महिलाले लावैसिन्या (मृत्युमा गाइने गीत) गाएपछि शव उठाइन्छ । मलामी बनेर महिला र पुरुष दुवै जाने चलन रहेको घर्तीले बताए । मृतकका शोकमा जोर्बे (कपाल मुन्डन गरिने स्थान) मा आफन्त र किरियापुत्रीले मुन्डन गरेर घरमा आउने चलन यथावत् राखिएको छ ।
महिलाको मृत्यु भए गाई र पुरुषको भए गोरु भान्जालाई दान गरेपछि मृत्यु संस्कार सकिएको र शुद्धिकार्य भएको मानिन्छ । यो संस्कारमा बाजा बजाउनेलाई साँढे दान गरिन्छ । शव उठाउँदा बन्दुक पडकाउने चलन छ । ‘अचेल प्रहरीको अनुमति लिएर पडकाइन्छ,’ उनले भने । यस्ता प्रचलन भने कायम राखिएको छ । ‘खर्चिलो कुरो हटाइएको हो,’ उनले भने, ‘जसले गर्दा परम्परा पनि मर्दैन, भार पनि पर्दैन ।’
साभारः कान्तिपूर अनलाइन
Milan Shrestha । ३ माघ २०७२, आईतवार ०४:४३ बजे